Naracija – šta je i koje vrste postoje?

Šta je naracija?

Njena uloga je, dakle, da čitaocima prenese radnju dela i predstavi izmišljeni svet. Pripovedač je, s druge strane, fiktivna osoba koju je stvorio autor i koja pripoveda o toku radnje.

Način pripovedanja utiče na razumevanje dela i njegovu kasniju interpretaciju, pa konstrukciju pripovedača treba prilagoditi stilu proznog dela.

Najpopularnije vrste naracije u prozi

U tradicionalnoj tipologiji naracije najčešće se izdvajaju 3 vrste koje se međusobno razlikuju po upotrebljenom gramatičkom licu:

• pripovedanje u prvom licu,
• pripovedanje u drugom licu,
• pripovedanje u trećem licu.

U zavisnosti od izabrane vrste naracije, osoba koja pripoveda može imati veće ili manje znanje o događajima, a ponekad je i sama jedan od junaka romana.

Pripovedanje u prvom licu

Čitalac tako ima pristup emocijama, osećanjima i mislima junaka i može da se nađe u samom središtu događaja, što često nije moguće kod drugih tipova pripovedanja. Stvarnost je, međutim, uvek predstavljena subjektivno, bez mogućnosti uvida u misli drugih likova.

Pripovedanje u prvom licu najčešće srećemo u delima koja imaju oblik memoara ili dnevnika, ali i u romanima o svakodnevnom životu, kriminalističkim romanima, fantastici i drugim žanrovima.

U ovom obliku naracije autor može koristiti sadašnje vreme („Izlazim iz kuće i počinjem da se osvrćem oko sebe”) ili prošlo vreme („Bio sam toliko umoran da sam zaspao posle nekoliko minuta”). Pripovedanje u prvom licu prošlog vremena nalazimo, na primer, u romanu Žene Čarlsa Bukovskog, dok je Suzan Kolins koristila sadašnje vreme u Igrama gladi.

Pripovedanje u drugom licu

Na taj način čitalac se uključuje u radnju, iako ne zna kuda ona vodi, a istovremeno ne može da otkrije emocije drugih junaka.

To je najređe korišćena vrsta naracije, koja se obično bira za kratke forme, poput pripovedaka. Koristio ju je, između ostalih, Viktor Peljevin u delu Ontologija detinjstva.

Pripovedanje u trećem licu

Na taj način moguće je dobiti širi kontekst – misli junaka često se prenose u formi neupravnog govora, a znanje pripovedača ne mora biti ograničeno na glavnog junaka.

Pripovedanje u trećem licu olakšava dinamizovanje radnje i omogućava nagle promene mesta ili vremena radnje kako bi se prikazali doživljaji drugih junaka. U takvim romanima čitalac može da upozna sudbine svih likova, a istovremeno da se distancira od događaja i prima samo izveštaj spoljašnjeg posmatrača.

Autori u pripovedanju u trećem licu koriste prošlo vreme, kao u kriminalističkom romanu Ubistvo u Orijent ekspresu Agate Kristi, ili sadašnje vreme, koje je vidljivo u romanu Vučja dvorana Hilari Mantel.

Kako prepoznati tipove pripovedača?

Pored prethodno navedenih vrsta naracije prema licu, postoje i druge tipologije u kojima se pripovedač klasifikuje na osnovu svog znanja i funkcije koju ima u romanu. Po čemu se ovi tipovi razlikuju?

Pripovedač i njegovo znanje

Prema nivou znanja narativnog subjekta u proznim delima razlikuju se:

• sveznajući pripovedač – poseduje neograničeno znanje o događajima, poznaje neizrečene misli svih junaka, zna prošlost i budućnost, komentariše događaje i vrednuje ih (npr. Rat i mir Lava Tolstoja);
• ograničeni pripovedač – povezan je s jednim ili više odabranih likova, na koje je njegovo znanje ograničeno (npr. 1984 Džordža Orvela).

Pripovedač i njegova uloga u romanu

U zavisnosti od funkcije koju osoba koja pripoveda ima u delu, mogu se izdvojiti 3 tipa pripovedača:

• pripovedač u prvom licu – aktivni učesnik radnje koji pripoveda iz svoje perspektive;
• personalni pripovedač – prikazuje priču očima jednog junaka koji nije narativni subjekt (npr. Gordost i predrasuda Džejn Ostin);
• autorski pripovedač – pripoveda iz perspektive komentatora ili posmatrača koji ne učestvuje u događajima, ali ih komentariše (npr. Nad Niemnom Elize Oržeškovske).

Ostale vrste naracije

Pored osnovnih tipova pripovedanja u proznim tekstovima postoje i manje popularni oblici koje autori koriste.

Zanimljiv postupak je, na primer, bihejvioralna naracija, koja se ograničava na prikaz onoga što se može spolja posmatrati, bez ulaženja u emocije junaka. Pripovedač tako objektivno opisuje gestove, iskaze i ponašanje likova. S ovakvim stilom susrećemo se, na primer, u pripoveci Brda kao beli slonovi Ernesta Hemingveja.

U nekim romanima koristi se i epistolarna naracija, koja se zasniva na navođenju pisama, dnevnika ili drugih dokumenata. Tada upravo takav sadržaj, napisan u prvom licu, vodi čitaoca kroz radnju dela. Ovaj tip se obično kombinuje s drugom vrstom naracije, kao u Jadima mladog Vertera Getea.

Druga vrsta naracije može biti kolektivna naracija, u kojoj priču pripoveda kolektivni subjekt („mi”), na primer čitava zajednica ili grupa likova, a ne pojedinačni pripovedač. Ovaj tip pripovedanja pojavljuje se u delu Mi, deca sa stanice Zoo Kristijane F.

Zanimljiva opcija je i naracija u obliku toka svesti, koja unutrašnje misli i emocije junaka prikazuje haotično, često bez jasne logike i interpunkcije, kako bi dočarala prirodan tok misli. Ovaj postupak se, na primer, javlja u ciklusu U potrazi za izgubljenim vremenom Marsela Prusta.

Koju vrstu naracije izabrati?

Kod kriminalističkih romana, u kojima je važno predstaviti događaje iz različitih perspektiva, vredi se opredeliti za sveznajućeg pripovedača u trećem licu. U romanima o svakodnevnom životu, gde su važnije emocije i misli junaka, bolji izbor može biti pripovedanje u prvom licu ili personalni pripovedač.

Pisci veoma često ne biraju samo jedan model naracije, već kombinuju nekoliko tipova u istom delu, stvarajući takozvane mešovite naracije, ili se opredeljuju za višestruke pripovedače. Tako je znatno lakše predstaviti priču iz različitih perspektiva, a pritom zadržati sopstveni stil.